Η πρόσφατη επίσκεψη του πρώην Πρωθυπουργού Αλέξη Τσίπρα στην Ήπειρο και η συνάντησή του με εκπροσώπους Κοινωνικών Συνεταιριστικών Επιχειρήσεων (ΚοινΣΕπ) παρουσιάστηκε επικοινωνιακά ως πράξη ενδιαφέροντος για την Κοινωνική και Αλληλέγγυα Οικονομία. Για όσους όμως δραστηριοποιούνται καθημερινά στο πεδίο, η επίσκεψη αυτή δεν μπορεί να ιδωθεί αποκομμένα από το παρελθόν — ούτε να κριθεί μόνο από τα «σωστά λόγια». Διότι η ΚΑΛΟ στην Ελλάδα δεν πάσχει από έλλειμμα ρητορικής· πάσχει από θεσμικές αστοχίες, καθυστερήσεις και επιλογές που, αντί να ενισχύσουν, ταλαιπώρησαν τον χώρο.

Ως Επιμελητήριο Κοινωνικής και Αλληλέγγυας Οικονομίας Ελλάδας, οφείλουμε να καταθέσουμε μια καθαρή, θεσμική και ειλικρινή αποτίμηση: η σημερινή αναγνώριση της αξίας των ΚοινΣΕπ δεν αναιρεί το γεγονός ότι η περίοδος 2015–2019 άφησε πίσω της έναν δυσλειτουργικό νόμο, ανεκπλήρωτες χρηματοδοτικές εξαγγελίες και ένα οικοσύστημα που έμαθε να επιβιώνει παρά —και όχι χάρη— στο κράτος.

Όταν τα λόγια δεν συνοδεύονται από έργα

Στη συνάντηση στα Γιάννενα ακούστηκαν, για ακόμη μία φορά, αναφορές στην «υγιή επιχειρηματικότητα», στην κοινωνική δικαιοσύνη και στην ανάγκη στήριξης των συνεργατικών εγχειρημάτων. Όλα αυτά είναι οικεία στον χώρο. Είναι όμως και πικρά γνώριμα, γιατί ειπώθηκαν και στο παρελθόν — την εποχή που οι ΚοινΣΕπ περίμεναν συγκεκριμένα εργαλεία και έλαβαν, τελικά, θεσμική ασάφεια και αναβολές.

Η πραγματικότητα είναι αμείλικτη:

• Το περιβόητο Ταμείο Κοινωνικής Οικονομίας εξαγγέλθηκε επανειλημμένα, με σαφή χρονοδιαγράμματα, αλλά δεν λειτούργησε ποτέ ως πραγματικό εργαλείο ρευστότητας για τους φορείς.
• Οι υποσχέσεις για δεκάδες εκατομμύρια σε επιχορηγήσεις έμειναν στα δελτία Τύπου.
• Τα Κέντρα Στήριξης παρουσιάστηκαν ως πανελλαδικό δίκτυο, όμως δεν απέκτησαν ποτέ τη δυναμική και τη διάρκεια που χρειαζόταν ο χώρος.

Γι’ αυτό και σήμερα, όταν γίνεται λόγος για «στήριξη που δεν έχουν», η διαπίστωση αυτή επιστρέφει αναπόφευκτα στον ίδιο τον πολιτικό χρόνο που τη δημιούργησε.

Ο νόμος 4430/2016: ένα θεσμικό βάρος αντί για αναπτυξιακό εργαλείο

Κομβικό σημείο αυτής της αποτυχίας υπήρξε ο Νόμος 4430/2016, που θεσπίστηκε επί υπουργίας της Ράνιας Αντωνοπούλου στο Υπουργείο Εργασίας. Ένας νόμος που διαφημίστηκε ως τομή για την Κοινωνική και Αλληλέγγυα Οικονομία, αλλά στην πράξη αποδείχθηκε:

• γραφειοκρατικός, με υπέρμετρες υποχρεώσεις για μικρά και ευάλωτα συνεργατικά σχήματα,
• αποτρεπτικός για την επιχειρηματική ωρίμανση και την προσέλκυση συνεργασιών,
• ασαφής σε κρίσιμα ζητήματα φορολογίας, χρηματοδότησης και σχέσεων με το τραπεζικό σύστημα,
• και, τελικά, τιμωρητικός για όσους προσπάθησαν να λειτουργήσουν με διαφάνεια και κοινωνικό πρόσημο.

Αντί να αποτελέσει μοχλό ανάπτυξης, ο νόμος 4430/2016 λειτούργησε ως φίλτρο εξουθένωσης: κράτησε τις ΚοινΣΕπ εγκλωβισμένες σε μια διαρκή διαχείριση υποχρεώσεων, χωρίς αντίστοιχα εργαλεία ενίσχυσης.

Η αλήθεια για τις χρηματοδοτήσεις

Ένα ακόμη σημείο που δεν μπορεί να αποσιωπηθεί είναι το εξής:
Οι ουσιαστικές χρηματοδοτήσεις προς φορείς ΚΑΛΟ δεν υλοποιήθηκαν την περίοδο των εξαγγελιών.

Στην πράξη, οι πρώτες πραγματικές προσκλήσεις χρηματοδότησης που αφορούσαν ΚοινΣΕπ εκδόθηκαν αρκετά χρόνια αργότερα, κυρίως μέσω Περιφερειακών Προγραμμάτων ΕΣΠΑ, επί διακυβέρνησης Νέα Δημοκρατία.

Όχι επειδή υπήρξε ξαφνικά στρατηγική υπέρ της ΚΑΛΟ, αλλά επειδή οι Περιφέρειες αξιοποίησαν τα διαθέσιμα εργαλεία με μεγαλύτερη ευελιξία και λιγότερη ιδεολογική ρητορική.

Αυτό είναι ένα δεδομένο που ο χώρος γνωρίζει καλά και δεν ξεχνά: οι ΚοινΣΕπ άντεξαν χάρη σε τοπικές πρωτοβουλίες και περιφερειακές δράσεις — όχι χάρη στα «μεγάλα» κεντρικά σχέδια που είχαν ανακοινωθεί χρόνια πριν.

Λόγια αναγνώρισης χωρίς αυτοκριτική

Στα Γιάννενα ακούστηκαν για ακόμη μία φορά σωστές διαπιστώσεις: ότι οι ΚοινΣΕπ δημιουργήθηκαν μέσα στην κρίση, χωρίς τραπεζική στήριξη, χωρίς προνομιακή μεταχείριση, βασισμένες στην προσωπική εργασία και σε δίκτυα αλληλεγγύης. Όλα αυτά είναι αλήθεια. Εκεί που η αφήγηση χωλαίνει επικίνδυνα, είναι στη σιωπή για το ποιος ευθύνεται που αυτές οι επιχειρήσεις έμειναν για χρόνια χωρίς τα εργαλεία που τους είχαν υποσχεθεί.

Διότι οι φορείς της ΚΑΛΟ δεν περίμεναν απλώς. Περίμεναν Ταμείο Κοινωνικής Οικονομίας, περίμεναν φορολογικά και ασφαλιστικά κίνητρα, περίμεναν δομές στήριξης σε κάθε περιφέρεια. Και περίμεναν όλα αυτά την ίδια περίοδο που σήμερα παρουσιάζεται ως εποχή «θεμελίωσης» της κοινωνικής οικονομίας.

Ο νόμος 4430/2016: ένα θεσμικό βάρος αντί για εργαλείο ανάπτυξης

Κομβικό σημείο αυτής της περιόδου υπήρξε ο Νόμος 4430/2016, που ψηφίστηκε επί υπουργίας στο Υπουργείο Εργασίας της Ράνιας Αντωνοπούλου. Ο νόμος αυτός παρουσιάστηκε ως το «θεμέλιο» της Κοινωνικής και Αλληλέγγυας Οικονομίας στην Ελλάδα. Στην πράξη, όμως, αποδείχθηκε σε μεγάλο βαθμό δυσλειτουργικός.

Αντί να διευκολύνει:

• πολλαπλασίασε γραφειοκρατικές υποχρεώσεις,
• εισήγαγε ασαφείς και αντικρουόμενες διατάξεις,
• φόρτωσε τις ΚοινΣΕπ με υποχρεώσεις δυσανάλογες του μεγέθους τους,
• και δημιούργησε ένα περιβάλλον διαρκούς ελέγχου χωρίς αντίστοιχη στήριξη.

Για χιλιάδες ανθρώπους που επέλεξαν τη συνεργατική επιχειρηματικότητα για να μείνουν στον τόπο τους και να δημιουργήσουν κοινωνική αξία, ο νόμος 4430 δεν λειτούργησε ως μοχλός ανάπτυξης. Λειτούργησε ως φρένο, ταλαιπωρώντας αντί να ενισχύει.

Οι εξαγγελίες που έμειναν εξαγγελίες

Την περίοδο 2015–2019 καταγράφηκε ένα πρωτοφανές μπαράζ υποσχέσεων:

• Ταμείο Κοινωνικής Οικονομίας «έτοιμο» μέχρι τον Μάρτιο, μετά μέχρι τον Δεκέμβριο, μετά «στις αρχές του επόμενου έτους».
• Δεκάδες εκατομμύρια ευρώ για επιχορηγήσεις, μισθούς, λειτουργικά και εξοπλισμό.
• Περιφερειακά Κέντρα Στήριξης που θα κάλυπταν όλη τη χώρα.

Στην πράξη, όμως, οι φορείς της ΚΑΛΟ είδαν καθυστερήσεις, αναβολές και τελικά ματαίωση των προσδοκιών. Τα εργαλεία που εξαγγέλθηκαν δεν λειτούργησαν ποτέ στην κλίμακα και με τη σταθερότητα που απαιτούσε η αγορά. Το αποτέλεσμα ήταν ένας ολόκληρος τομέας να μείνει μετέωρος, χωρίς πρόσβαση σε ρευστότητα και χωρίς ουσιαστική κρατική υποστήριξη.

Η αλήθεια που δεν λέγεται: οι χρηματοδοτήσεις ήρθαν πολύ αργότερα

Ακόμη πιο αποκαλυπτικό είναι το γεγονός ότι οι ουσιαστικές χρηματοδοτήσεις προς ΚοινΣΕπ και φορείς ΚΑΛΟ δεν υλοποιήθηκαν την περίοδο των εξαγγελιών. Ήρθαν αρκετά χρόνια αργότερα, κυρίως μέσω Περιφερειακών Προγραμμάτων, και όχι ως αποτέλεσμα του κεντρικού σχεδιασμού που είχε υποσχεθεί η τότε κυβέρνηση.

Με απλά λόγια:

• η κεντρική πολιτική έμεινε στα λόγια,
• ενώ η πραγματική χρηματοδότηση υλοποιήθηκε αργότερα, αποσπασματικά και εκ των υστέρων, μέσω των Περιφερειών.

Αυτό το χάσμα μεταξύ ρητορικής και πράξης είναι που κάνει σήμερα τις εκ νέου διακηρύξεις να ακούγονται κενές περιεχομένου στα αυτιά των ανθρώπων της κοινωνικής οικονομίας.

Η επίσκεψη στην Ήπειρο θα μπορούσε να είναι αφετηρία αυτοκριτικής. Αντί γι’ αυτό, κινδυνεύει να καταγραφεί ως μια ακόμη στάση στον κύκλο των διαπιστώσεων χωρίς ανάληψη ευθύνης. Γιατί η Κοινωνική και Αλληλέγγυα Οικονομία δεν ζητά αναγνώριση εκ των υστέρων· ζητά θεσμική συνέπεια, λειτουργικούς νόμους και χρηματοδοτικά εργαλεία που όντως δουλεύουν.

Ο χώρος θυμάται:

• θυμάται τον νόμο που δυσκόλεψε αντί να απελευθερώσει,
• θυμάται τα Ταμεία που «θα άνοιγαν» αλλά δεν άνοιξαν,
• θυμάται τις υποσχέσεις με ημερομηνία που έληξαν χωρίς αντίκρισμα.

Και γι’ αυτό, σήμερα, κάθε επίσκεψη κρίνεται όχι από το ύφος των δηλώσεων, αλλά από την ιστορική ευθύνη όσων τις κάνουν. Η ΚΑΛΟ στην Ελλάδα δεν αντέχει άλλες ανακυκλώσεις λόγων. Αντέχει μόνο την αλήθεια — και πράξεις που τη δικαιώνουν.